ABC Medycyny

Tarczyca jest gruczołem w kształcie motyla, położonym u podstawy szyi po obu stronach tchawicy. Wytwarza ona hormony regulujące przemianę materii i wiele innych czynności ustrojowych. Zarówno nadmierne (nadczynność), jak i zbyt małe wydzielanie hormonów (niedoczynność tarczycy) mają istotny wpływ na funkcjonowanie organizmu. Czynność tarczycy reguluje przysadka. Jest to gruczoł umiejscowiony w mózgu, wytwarzający tyreotropinę - hormon stymulujący tarczycę, określany w skrócie TSH (od ang. Thyroid-Stimulating Hormone). Wzrost stężenia TSH stanowi dla tarczycy sygnał do wychwycenia z krążącej krwi związków jodowych, uwolnienia z nich jodu i wytworzenia hormonów: tyroksyny (T4) i trójjodotyroniny (T3); liczby 3 i 4 oznaczają zawartość atomów jodu w tych hormonach. W organizmie człowieka tylko tarczyca gromadzi wybiórczo duże ilości jodu. Do wytwarzania hormonów T3 i T4 potrzebne są znikome jego ilości, ale niedobór tego pierwiastka prowadzi do powstania wola, czyli nadmiernego rozrostu tkanki tarczycy, w celu zwiększenia możliwości wychwytywania i przetwarzania jodu. Wśród Amerykanów wole zdarza się stosunkowo rzadko i nadal notuje się tendencję malejącą dzięki ogólnokrajowej profilaktyce, polegającej na stosowaniu jodowanej soli kuchennej oraz spożywaniu bogatych w jod ryb morskich. W Polsce wole występuje często, pomimo używania jodowanej soli kuchennej. Szacuje się, że na zaburzenia czynności tarczycy cierpi 10 min obywateli Stanów Zjednoczonych, z przewagą kobiet w stosunku 5:1. Czynnikami stymulującymi nie-które z tych zaburzeń są: żeńskie hormony płciowe, ciąża, a także ciężki stres, zakłócenia układu odpornościowego, narażenia zawodowe, szczególnie napromieniowanie i kontakt ze szkodliwymi związkami chemicznymi. Zaburzenia tarczycy mogą występować w każdym wieku. Ich rozpoznanie jest często trudne ze względu na mało charaktery-styczne objawy, zwłaszcza u ludzi star-szych. W zasadzie rozróżnia się dwa rodzaje tych zaburzeń: związane z nadczynnością oraz z niedoczynnością hormonów tarczycowych. Nadczynność tarczycy z tendencją do występowania rodzinnego wykazuje np. około 2 min Amerykanów. Najczęściej za-burzenie to przybiera postać choroby Gravesa-Basedowa, jednego z licznych schorzeń autoimmunologicznych, w których mechanizm obronny atakuje własne tkanki. Krążące we krwi przeciwciała stymulują nadmierne wytwarzanie hormonów tarczycowych, które z kolei przyspieszają przemianę materii. Objawami choroby Gravesa-Basedowa są: utrata masy ciała (nawet przy wzmożonym apetycie), nerwowość, drażliwość (lub stałe rozdrażnienie), bezsenność, zmęczenie, osłabienie mięśniowe, drżenie rąk, uczucie gorąca, nadmierne pocenie, często także biegunka. Następuje przyspieszenie czynności serca, wywołujące kołatanie i potencjalnie niebezpieczne zaburzenia rytmu serca. Choroba Hashimoto jest zaburzeniem autoimmunologicznym; należy do schorzeń przebiegających najczęściej z niedoczynnością tarczycy (w Polsce występuje znacznie rzadziej). Jej nazwa pochodzi od nazwiska japońskiego lekarza, który opisał ją po raz pierwszy. Zaburzenie to polega na przewlekłym zapaleniu tarczycy, prowadzącym do jej powiększenia, uszkodzenia i zmniejszenia wytwarzania hormonów. Przyczyna tej choroby, częściej atakującej kobiety niż mężczyzn, nie jest znana, przyjmuje się jednak, że jest nią skłonność dziedziczna. Niedoczynność tarczycy bywa nieraz skutkiem leczenia nadczynności (zob. s. 124). Wtórna niedoczynność wiąże się z niedomogą przysadki mózgowej i zmniejszonym wydzielaniem TSH. Typowe objawy niedoczynności tarczycy to: wzrost masy ciała, senność, zmęczenie, zaparcia. Choroba narasta powoli; początkowo bywa wiązana z innymi zaburzeniami. Po dłuższym czasie występują zmiany skórne: skóra grubieje, staje się su-cha, zimna, zaczyna się łuszczyć, zmniejsza się jej potliwość. Paznokcie grubieją, rosną powoli, włosy są szorstkie, rzadkie, przedwcześnie siwieją. Głos grubieje i matowieje. U młodych kobiet zdarzają się niespodziewane obfite miesiączki; starsze kobiety skarżą się na uczucie zimna, nawet w gorących pomieszczeniach. Zmienia się osobowość, występuje utrata pamięci i inne zaburzenia intelektu, a nawet stany otępienia, błędnie rozpoznawane jako otępienie starcze