ABC Medycyny

Mianem upośledzenia umysłowego określa się stan charakteryzujący się obniżonym stopniem inteligencji. Tę ostatnią definiuje się za pomocą tzw. ilorazu inteligencji Ulub IQ. Upośledzenie umysłowe występuje wtedy, gdy iloraz inteligencji wynosi poniżej 70 i wiąże się z trudnościami w prawidłowym funkcjonowaniu w rodzinie i w społeczeństwie. Pierwsze oznaki upośledzenia umysłowego pojawiają się zazwyczaj we wczesnym dzieciństwie lub w wieku przedszkolnym, czasami jednak rozpoznawane bywa ono dopiero w wieku szkolnym, gdy dziecko nie nadąża w nauce za rówieśnikami. Około 1% społeczeństwa określa się mianem osób upośledzonych umysłowo, stopień upośledzenia bywa jednak różny: od lekkiego do głębokiego (zob. ramka). Upośledzenie spotyka się 1,5 raza częściej u mężczyzn niż u kobiet. W 75% przypadków nie udaje się ustalić jego przyczyny. U 25% chorych upośledzenie umysłowe rozwija się w przebiegu takich schorzeń i stanów, jak: Zaburzenia chromosomalne Najczęściej spotykanym schorzeniem z tej grupy jest zespół Downa, inaczej mongolizm. Dzieci z zespołem Downa mają bowiem mongoidalne rysy: skośne, szeroko ustawione oczy, płaski nos, zmarszczkę nakątną przy zewnętrznym kącie oka, czyli cechy typowe dla ras azjatyckich. Badania wykazały, że w mongolizmie występuje dodatkowy chromosom 21. Ryzyko urodzenia dziecka z zespołem Downa wzrasta wraz z wiekiem matki. Jeżeli ma ona powyżej 32 lat, ryzyko wynosi już 1:100 i rośnie u starszych matek. Schorzenia metaboliczne uwarunkowane dziedzicznie Należy do nich m.in. fenylo-ketonuria, choroba, w której dziecko dziedzicz)' zmienione geny powodujące zaburzenie metabolizmu polegające na braku wytwarzania ważnego dla organizmu enzymu. U dzieci z fenyloketonurią istnieje niedobór enzymu koniecznego do przemiany aminokwasu - fenyloalaniny. Nadużywanie alkoholu w ciąży Matki alkoholiczki pijące duże ilości alkoholu w czasie ciąży rodzą często dzieci, u których oprócz upośledzenia umysłowego stwierdza się wady serca, zaburzenia wzrostu, opóźnienie rozwoju mchowego, wady układu kostno-szkieletowego. Niedożywienie w ciąży Może prowadzić do porodu przedwczesnego, urodzenia dziecka z niską wagą urodzeniową i czasami upośledzenia umysłowego. Niedoczynność tarczycy Wrodzona niedoczynność tarczycy nosi nazwę kretynizmu i charakteryzuje się głębokim upośledzeniem umysłowym oraz zaburzeniami wzrostu. Do rozwinięcia się tych objawów można nie dopuścić, jeżeli rozpoznanie postawi się zaraz po urodzeniu dziecka i szybko wdroży odpowiednie leczenie. Zakażenia Takie choroby, jak różyczka, AIDS, toksoplazmoza, kiła, opryszczka, niektóre zapalenia opon mózgowych i mózgu przebyte przez matkę w czasie ciąży mogą uszkadzać płód i oprócz innych wad prowadzić do upośledzenia umysłowego. Choroby tego typu, jeżeli dotkną dziecko we wczesnym dzieciństwie, mogą również trwale zaburzyć jego rozwój intelektualny. Zatrucie ołowiem lub narażenie na inne substancje toksyczne w łonie matki lub w niemowlęctwie może prowadzić do upośledzenia umysłowego. Urazy głowy wynikające z upadku dziecka z wysokości lub znęcania się nad nim, a także niedotlenienie okołoporodowe mogą być odpowiedzialne za późniejsze upośledzenie umysłowe dziecka. Badania diagnostyczne Zespół Downa, ciężkie wady układu nerwowego i inne poważne schorzenia mogą być wykryte już u płodu za pomocą nakłucia i badania płynu owodniowego, badania ultrasonograficznego i innych kompleksowych badań prenatalnych. Badania prenatalne zalecane są u wszystkich ciężarnych powyżej 35. roku życia lub u tych, które już urodziły albo miały w rodzinie dziecko z wadami lub chorobami wrodzonymi. Niektóre typy upośledzenia umysłowego manifestują się już we wczesnym niemowlęctwie, inne dopiero po kilku latach. Badanie lekarskie pozwala stwierdzić, czy dziecko nie ma zbyt dużej lub zbyt małej główki; lekarz zleca badania krwi i moczu, czasami specjalistyczne badmtagcriej^cz.Wc i hormonalne. Niekiedy konieczne jest prześwietlenie czaszki lub tomografia komputerowa głowy, która może wykazać np. obecność wodogłowia. Lekarz dokonuje dokładnej oceny stanu neurologicznego, często zleca też badanie elektroencefalo-graficzne analizujące czynność elektryczną komórek mózgu.

Leczenie

Niektórym formom upośledzenia umysłowego można zapobiec, stosując wczesne leczenie. Na przykład w przypadku fenyloke-tonurii stosować można specjalną dietę, a w przypadku niedoczynności tarczycy - leczenie hormonalne. Niektóre przypadki wodogłowia także podlegają leczeniu farmakologicznemu lub neurochirurgicznemu. Defekty fizyczne, które często towarzyszą upośledzeniu umysłowemu, można leczyć podobnie, np. wrodzone zniekształcenie twarzy i inne wady można korygować operacyjnie; dotyczy to np. rozszczepu podniebienia i wrodzonych wad serca.